Varis tedavi edilmezse bacaklardaki toplardamar yetmezliği sinsi bir şekilde ilerleyerek kronik venöz hipertansiyona, şiddetli bacak ağrılarına ve kalıcı ödeme yol açar. Zamanla damarlarda biriken kirli kan doku bütünlüğünü bozarak ayak bileği çevresinde kahverengi lekelere, deri sertleşmesine ve iyileşmesi son derece güç olan açık varis yaralarına (venöz ülser) neden olur. Sürecin en kritik ve hayati tehlike arz eden boyutu ise durağanlaşan kanın damar içinde pıhtılaşmasıdır; bu durum derin ven trombozunu (DVT) tetikleyebilir ve oluşan pıhtının akciğere atması (pulmoner emboli) gibi ani, ölümcül komplikasyonlara zemin hazırlayabilir.
Varis sadece estetik bir sorun mu yoksa ilerleyici bir damar hastalığı mıdır?
Bedenimizdeki kan dolaşımı, yer çekimi gibi çok güçlü bir fiziksel kuvvete karşı sürekli bir mücadele halindedir. Bacaklarımızdaki kirli kanın kalbe dönebilmesi için aşağıdan yukarıya doğru itilmesi ve bu hareketin kesintisiz olması gerekir. Toplardamarların içinde yer alan ve tıpkı tek yönlü açılan küçük kapılar gibi çalışan kapakçıklar, kanın aşağıya düşmesini engeller. Ancak genetik yatkınlıklar, ilerleyen yaş, aşırı kilo artışı, hamilelik süreçleri veya meslek gereği gün boyunca çok uzun saatler ayakta kalmak gibi etkenler zamanla bu hassas kapakçıkların yapısını bozar. Kapakçıklar kapanma işlevini yitirdiğinde, kalbe doğru gitmesi gereken kan yer çekimine yenik düşerek geriye doğru akmaya başlar.
Geriye doğru kaçan bu kan, bacağın yüzeye yakın damarlarında birikmeye ve göllenmeye başlar. Bu göllenme, damar içindeki hidrostatik basıncı normalin çok üzerine çıkarır. Sürekli yüksek basınca maruz kalan damar duvarları zamanla esnekliğini yitirir, genişler ve dışarıdan bakıldığında o bilindik kıvrımlı, kabarık ve mavi-mor renkli şeklini alır. Dolayısıyla toplumda sıkça düşüldüğü gibi bu durum sadece bir cilt kusuru veya estetik bir detay değildir. Altta yatan asıl sorun, damar içi basıncının sürekli yüksek seyrettiği ve damar yapısının giderek daha fazla deforme olduğu kronik bir dolaşım yetmezliğidir. Müdahale edilmediği sürece bu basınç damar ağının daha geniş bir alanına yayılarak hastalığın şiddetini artırmaya devam eder.
Tedavi edilmeyen varis günlük yaşamı ve bacak sağlığını nasıl etkiler?
Hastalığın ilk aşamaları oldukça sinsi ilerleyebilir. Çoğu zaman hastalar sabah kalktıklarında kendilerini gayet iyi hissederler, bacaklarında belirgin bir sorun yoktur. Ancak gün ilerledikçe, özellikle yer çekiminin etkisiyle kanın bacaklarda daha fazla göllenmesi sonucunda şikayetler yavaş yavaş kendini göstermeye başlar. Akşam saatlerine doğru bacaklarda tarif edilmesi zor bir ağırlık hissi, adeta bacaklara kurşun bağlanmış gibi bir dolgunluk ortaya çıkar. Bu durum kişiyi, fırsat bulduğu ilk an bacaklarını yukarı kaldırarak dinlenme ihtiyacına iter.
Hastalık ilerledikçe bu yorgunluk hissi yerini çok daha rahatsız edici semptomlara bırakır. Geceleri uykudan uyandıran ve kasların aniden kasılmasıyla oluşan şiddetli kramplar hayat kalitesini ciddi şekilde bozar. Uykusuzluk ve sürekli devam eden ağrı hali, kişinin genel psikolojik durumunu da olumsuz etkileyebilir. Yürüme mesafesinde kısalma, merdiven çıkarken zorlanma ve bacakları sürekli yüksekte tutma ihtiyacı, günlük aktiviteleri büyük oranda kısıtlayarak kronik bir işlev kaybına neden olur.
Bu rahatsızlığın günlük hayatta kendini gösteren başlıca belirtileri şunlardır:
- Bacaklarda ağırlık hissi
- Zonklayıcı ağrılar
- Gece krampları
- Ayak bileği ödemi
- Ayak tabanlarında yanma
- Huzursuz bacak hissi
- Ciltte kaşıntı
Varis zamanla ciltte ne gibi kalıcı değişikliklere yol açar?
Damar içindeki basıncın yüksek seyretmesi sadece o bölgedeki büyük damarları değil cildi besleyen en küçük kılcal damarları bile etkiler. Bu kılcal damarların içindeki basınç arttıkça, damar duvarının geçirgenliği değişir. Normalde damarın içinde kalması gereken sıvı ve kırmızı kan hücreleri, yavaş yavaş cilt altındaki dokuların arasına sızmaya başlar. Sızan bu kırmızı kan hücreleri zamanla doku içinde parçalanır ve içerdikleri demir kaynaklı maddeler açığa çıkar.
Bu durum ayak bileği ve çevresindeki deride kırmızımsı veya kahverengi renk değişikliklerine, sanki cilde pas lekesi bulaşmış gibi kalıcı pigmentasyonlara yol açar. Süreç ilerledikçe cildin doğal beslenmesi bozulur. Cilt kurumaya, pullanmaya ve staz dermatiti adı verilen oldukça kaşıntılı bir egzama türüne dönüşmeye başlar. Tedavi edilmediği takdirde derinin yapısı zamanla elastikiyetini kaybederek dokunulduğunda kösele gibi sert, gergin ve parlak bir yapıya bürünür. Cildin bu derece sertleşmesi, bölgenin sağlıklı oksijen alamadığının ve derinin doğal koruyucu bariyerinin büyük ölçüde çöktüğünün bir işaretidir.
Varis yaraları (venöz ülser) neden oluşur ve riskleri nelerdir?
Cilt bütünlüğünün ve derialtı dokuların beslenmesinin ileri derecede bozulması sonucunda, o bölgedeki deri en ufak bir fiziksel temasa bile aşırı duyarlı hale gelir. Basit bir kaşıma, kıyafet sürtünmesi veya hafif bir çarpma sonucunda cilt bütünlüğü kolayca bozulabilir. Ayak bileği çevresinde ortaya çıkan bu doku kayıpları zamanla derinleşerek varis yarası ya da tıbbi adıyla venöz ülser olarak bilinen duruma dönüşür. Bu yaralar, bölgedeki kan dolaşımı sorunlu olduğu için normal yaralar gibi iyileşmez; aylarca hatta bazen yıllarca açık kalabilir.
Cildin koruyucu bariyerinin açık kalması, dış ortamdaki bakterilerin alt dokulara rahatça ulaşmasına olanak tanır. Bu durum bacakta sellülit gibi yaygın ve şiddetli yumuşak doku enfeksiyonlarına zemin hazırlar. Enfeksiyonlar kontrol altına alınmadığında mikroorganizmaların çok daha derin dokulara yayılma riski ortaya çıkar. Yara bakımı ve pansuman süreçleri hem çok uzun sürer hem de hasta açısından oldukça yıpratıcı bir döneme dönüşür.
Venöz ülserlerin beraberinde getirdiği başlıca sorunlar şunlardır:
- Kronik enfeksiyonlar
- Sürekli akıntı
- Şiddetli bölgesel ağrı
- Sellülit atakları
- Hareket kısıtlılığı
- Kötü koku
- Uyku bozuklukları
Genişleyen varisli damarlarda kanama tehlikesi var mıdır?
Cilt yüzeyine çok yakın konumda bulunan, ileri derecede genişlemiş ve duvar yapısı incelmiş olan damarlar, dışarıdan gelebilecek travmalara karşı savunmasızdır. Ev içinde dolaşırken bacağı bir mobilyaya çarpmak, banyoda kese yapmak veya sadece kurumuş cildi kaşımak bile bu ince damar duvarının bütünlüğünü bozabilir. Damar içindeki basınç oldukça yüksek olduğu için, böyle bir durumda meydana gelen kanama genellikle ufak bir sızıntı şeklinde olmaz.
Basıncın etkisiyle fışkırır tarzda ve beklenenden çok daha şiddetli bir kanama yaşanabilir. Bu durum genellikle ev ortamında büyük bir paniğe neden olur. Böyle bir kanama anında yapılması gereken ilk müdahale, hastanın hemen sırt üstü yatırılıp kanayan bacağın kalp seviyesinin üzerine kaldırılması ve kanayan bölgenin üzerine temiz bir bezle sıkı bir şekilde dışarıdan baskı uygulanmasıdır. Bu basit ilk yardım adımı, tıbbi destek alana kadar kanamayı büyük oranda kontrol altına almaya yardımcı olur.
Varis pıhtılaşmaya (tromboz) ve damar tıkanıklığına neden olur mu?
Sağlıklı bir damar yapısında kan sürekli ve düzenli bir akış halindedir, tıpkı gürül gürül akan bir nehir gibi. Ancak genişlemiş ve kapakçıkları bozulmuş damarlarda kan akımı oldukça yavaşlar ve içeride durağan bir göllenme oluşur. Kanın uzun süre durağan kalması, onun yapısal olarak pıhtılaşma eğilimini artırır. İlk etapta bu pıhtılaşma cilt yüzeyine yakın olan damarlarda meydana gelir ve bu duruma yüzeyel pıhtılaşma adı verilir.
Yüzeyel pıhtılaşma geliştiğinde o damar hattı boyunca ciltte aniden kızarıklık, dokunmakla hissedilen sert bir kordon yapısı, bölgesel ısı artışı ve çok şiddetli bir ağrı ortaya çıkar. Eğer bu süreç erken dönemde fark edilip medikal tedavilerle baskılanmazsa, oluşan pıhtı yüzeyel damarlardan daha derindeki ana toplardamarlara doğru ilerleyebilir. Pıhtının derindeki damarlara ulaşması, derin ven trombozu adı verilen ve dolaşım sistemini çok daha ciddi şekilde tehdit eden bir tabloyu başlatır.
Varis kaynaklı pıhtı atması (pulmoner emboli) hayati risk taşır mı?
Derin toplardamar sisteminde oluşan veya yüzeyden derine doğru ilerleyen bir pıhtı, insan bedeni için oldukça kritik sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptir. Bacaklardaki derin damarlarda bulunan bu pıhtının bir parçasının veya tamamının yerinden koparak kan akışına kapılması mümkündür. Kan dolaşımıyla kalbe, oradan da akciğer atardamarlarına kadar ulaşabilen bu pıhtı parçası, akciğerdeki kan akışını bloke edebilir. Bu olaya tıpta pulmoner emboli veya halk arasındaki tabiriyle akciğer embolisi adı verilir.
Akciğer embolisi ani başlayan nefes darlığı, şiddetli göğüs ağrısı, kanlı öksürük ve dolaşım çökmesi gibi çok ağır belirtilerle kendini gösteren acil bir durumdur. Varis rahatsızlığının sadece bir kozmetik kusur olarak görülüp bilimsel olmayan geleneksel yollarla oyalanılması veya bitkisel olduğu iddia edilen karışımlarla zaman kaybedilmesi, hastaları dolaylı da olsa bu tür risklerle karşı karşıya bırakabilir. Bu nedenle hastalığın sinsi ve ilerleyici tabiatı her zaman dikkate alınmalıdır.
Varis hastalığının klinik evreleri ve ilerleyişi nasıldır?
Hastalığın hangi aşamada olduğunu objektif bir şekilde değerlendirmek ve dünya genelinde ortak bir dil kullanmak için tıpta belirli evrelendirme sistemleri kullanılır. Bu sistemler, hastalığı gözle görülmeyen en hafif belirtilerden, bacakta kapanmayan yaraların olduğu en ağır aşamaya kadar farklı basamaklara ayırır. Örneğin ilk evrelerde dışarıdan görünen hiçbir damar bozukluğu olmayabilir ancak hasta bacaklarında gizli bir sızı ve ağırlık hisseder.
Süreç ilerledikçe cilt altında örümcek ağına benzeyen kılcal damarlar belirmeye başlar. Daha sonraki evrelerde, cilt yüzeyinde yeşilimsi renkli, dışarıya doğru kabarık ve kıvrımlı geniş damar paketleri gözle görülür hale gelir. Hastalık ilerlemeye devam ettikçe kanın göllenmesine bağlı ayak bileği ödemleri, ciltte kahverengi lekelenmeler, sertleşmeler ve nihayetinde cilt bütünlüğünün bozulduğu yara aşamaları ortaya çıkar.
Hastalığın bu gelişim sürecindeki temel basamaklar şunlardır:
- Gizli semptom evresi
- Kılcal damar evresi
- Geniş damar evresi
- Ödem ve şişlik evresi
- Cilt değişikliği evresi
- İyileşmiş yara evresi
- Aktif yara evresi
Varis teşhisinde renkli Doppler ultrasonografinin önemi nedir?
Tedaviye karar vermeden önce sorunun asıl kaynağını bulmak ve bacağın damar haritasını eksiksiz çıkarmak çok büyük önem taşır. Dışarıdan görünen damarlar genellikle buzdağının sadece görünen yüzüdür; asıl sorun çoğu zaman gözle görülmeyen daha derindeki damar kapakçıklarında başlar. Bu haritalandırma işlemini yaparken en çok başvurulan yöntem renkli Doppler ultrasonografidir.
Renkli Doppler, damarların iç çaplarını, kanın akış yönünü, içeride gizli bir pıhtı olup olmadığını ve kapakçıklardaki geriye kaçış süresini milimetrik detaylarla gösterir. Örneğin sorunlu bir damarın çapının normal sınırların ne kadar üzerine çıktığı veya ayağa kalkıldığında kanın kaç saniye boyunca geriye doğru aktığı bu cihaz sayesinde saptanır. Görüntüleme yöntemlerini günlük pratiklerinde sürekli kullanan hekimlerin el becerisi ve göz alışkanlığı, bu teşhisin çok daha hassas bir şekilde konulmasını sağlar. Doğru ve detaylı bir ultrason haritalaması, uygulanacak tedavinin başarı şansını doğrudan belirleyen en kritik adımdır.
Geleneksel ameliyatlar yerine ameliyatsız varis tedavileri neden tercih ediliyor?
Geçmiş dönemlerde varis rahatsızlığının tedavisi için genellikle açık cerrahi ameliyatlar uygulanırdı. Bu geleneksel yöntemde kasık bölgesinde ve dizin alt kısmında büyük cerrahi kesiler açılır, hastalıklı damarın içine uzun bir tel sokulur ve damar etrafındaki dokulardan zorlu bir şekilde koparılarak dışarı çıkarılırdı. Ameliyathane ortamında, anestezi altında yapılan bu işlem bacakta önemli bir doku travması yaratırdı.
Ameliyat sonrasında geniş kanama alanları, haftalarca süren ağrılar, lenf sistemi hasarları ve damarın yakınından geçen sinirlerin zedelenmesi gibi sorunlar sıklıkla yaşanırdı. İyileşme sürecinin zahmetli olması, kişilerin normal yaşantılarına ve işlerine dönmesini haftalarca geciktirebiliyordu. Bu nedenle günümüzde bu yüksek travmalı ve iyileşmesi zor yöntemler yerini çok daha narin, hassas ve hasta konforunu ön planda tutan ameliyatsız tedavi seçeneklerine bırakmıştır.
Geleneksel cerrahi ameliyatların hastaları zorlayan başlıca yönleri şunlardır:
- Genel anestezi gereksinimi
- Cerrahi kesi izleri
- Yüksek doku travması
- Uzun iyileşme süreci
- İş gücü kaybı
- Sinir zedelenmesi ihtimali
- Hastanede yatış zorunluluğu
Lazer ve radyofrekans gibi ısıya dayalı varis tedavileri nasıl uygulanır?
Günümüz modern yaklaşımlarında, ameliyatsız tedavilerin temel felsefesi hastalıklı damarı yerinden söküp çıkarmak yerine, o damarı dışarıdan hiç kesi yapmadan, incecik bir iğne deliğinden girerek olduğu yerde kapatmaktır. İşlevini yitirmiş bu damar kapatıldığında, kan akışı zaten o bölgedeki diğer sağlıklı damarlara yönlenir. Isı enerjisiyle çalışan bu yöntemlerde, ultrason ekranına bakılarak diz altı seviyesinden sorunlu damarın içine çok ince bir kateter ilerletilir.
Lazer enerjisi kullanıldığında, damar içindeki kan yüksek ısıyla buharlaşır ve damar duvarı büzüşerek kapanır. Radyofrekans yönteminde ise radyo dalgaları damar duvarını doğrudan ısıtarak benzer bir büzüşme etkisi yaratır. Bu işlemlerin güvenli bir şekilde yapılabilmesi için damarın çevresine koruyucu bir sıvı zırhı enjekte edilir. Uyuşturucu özellik taşıyan bu sıvı katmanı, içerideki yüksek ısının çevre dokulara, sinirlere ve cilde zarar vermesini engelleyerek işlemin konforlu bir şekilde tamamlanmasına olanak tanır.
Tıbbi yapıştırıcı ve mekanokimyasal varis tedavileri hangi avantajları sunar?
Isı enerjisi kullanan yöntemlerin yanı sıra son yıllarda tıp dünyasında ısıya hiç ihtiyaç duymayan yeni nesil kapatma yöntemleri de geliştirilmiştir. Bunların başında tıbbi yapıştırıcı veya damar zamkı olarak bilinen uygulamalar gelir. Bu yöntemde damarın içine yine iğne deliğinden ince bir borucuk yerleştirilir ve damar boşluğuna özel bir tıbbi yapıştırıcı verilir. Bu madde kanla temas ettiği anda hızla donarak esnek bir yapıya bürünür ve damar duvarlarını saniyeler içinde birbirine yapıştırarak kapatır.
Isı enerjisi kullanılmadığı için damar çevresine o koruyucu uyuşturma sıvısının yapılmasına da gerek kalmaz. Bu durum sinirlerin veya cildin ısıyla zedelenme ihtimalini büyük ölçüde ortadan kaldırır. Mekanokimyasal adı verilen diğer bir yöntemde ise, damar içinde dönen bir tel damar duvarını içeriden çizerken eş zamanlı olarak kurutucu bir ilaç sıkılır. Her iki yöntem de hastaların günlük hayatlarına çok hızlı dönmelerini sağlayan pratik çözümler sunar.
Isı kullanılmayan yeni nesil yöntemlerin öne çıkan özellikleri şunlardır:
- Isı hasarı riskinin olmaması
- Uyuşturma sıvısına ihtiyaç duyulmaması
- Sinir zedelenmesi riskinin düşüklüğü
- Hızlı uygulanabilirlik
- İşlem sonrası ağrının azlığı
- Günlük hayata çok hızlı dönüş
Girişimsel radyolojik varis tedavilerinin iyileşme sürecine etkileri nelerdir?
Varis tedavisinde ulaşılan bu güncel yöntemler iyileşme süreci açısından çok büyük kolaylıklar barındırır. Bacakta neşter izi, geniş yara alanları veya dikişler olmadığı için işlem sonrası doku travmasına bağlı şiddetli ağrılar ve geniş morluklar neredeyse hiç görülmez. İşlemler başından sonuna kadar anlık ultrason takibi altında yapıldığı için hedef damara doğrudan müdahale edilir ve çevre sağlam dokular korunur.
İşlem genellikle klinik ortamında, sadece lokal anestezi eşliğinde yapılır ve hastalar işlemden hemen sonra kendi başlarına ayağa kalkıp yürüyebilirler. Hastanede geceleme zorunluluğu olmadan, aynı gün içinde yürüyerek eve dönmek mümkündür. Varis rahatsızlığı her ne kadar ertelendiğinde ve ciddiye alınmadığında yaşam kalitesini bozan sorunlara yol açabilse de günümüzdeki bu modern ve narin tedavi seçenekleri sayesinde artık korkulacak bir süreç olmaktan çıkmış; konforlu ve güvenli bir şekilde çözüme kavuşturulabilir hale gelmiştir.
Sıkça sorulan sorular
Dr. Ali Yurtlak, 1996 yılında Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun olmuş ve radyoloji uzmanlık eğitimini İstanbul Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde tamamlamıştır. Girişimsel Radyoloji alanında 20 yılı aşkın deneyime sahip olan Dr. Yurtlak, minimal invaziv ve anjiyografik tedavilerde uzmanlaşmıştır.
Kariyeri boyunca 5000’den fazla hastaya başarılı tedavi uygulamış, 3500’ü aşkın girişimsel işlem gerçekleştirmiştir. Günümüzde BHT CLINIC İstanbul Tema Hastanesi’nde aktif olarak görev yapan Dr. Yurtlak, damar ve organ hastalıklarında tanısal ve tedavi amaçlı girişimsel radyolojik yöntemlerle hastalarına modern, güvenli ve etkili çözümler sunmaktadır.
