Varisin kadınlarda erkeklere oranla iki ila dört kat daha fazla görülmesinin temel nedeni, östrojen ve progesteron hormonlarının toplardamar duvarlarını gevşetici yapısı ile gebelik döneminde damar yatağında meydana gelen mekanik basınç artışıdır. Kadınlık hormonları, toplardamar içindeki koruyucu kapakçıkların sızdırmazlık özelliğini zayıflatarak kirli kanın bacaklarda göllenmesine yol açar. Bu biyolojik hassasiyet; genetik yatkınlık, ilerleyen yaş ve hareketsiz yaşam gibi tetikleyicilerle birleştiğinde alt ekstremite venöz yetmezliği süreci hızlanır. Dolayısıyla kadınlarda varis sıklığı, tamamen damar histolojisi ve yaşam döngüsündeki yapısal değişimlerle ilişkili fizyolojik bir sonuçtur.
Varis Neden Kadınlarda Daha Sık Görülür?
İnsan vücudundaki toplardamarların temel görevi, dokularda kullanılmış ve oksijeni azalmış olan kanı temizlenmek üzere kalbe geri taşımaktır. Özellikle bacaklarımızdaki damarlar, bu görevi yerine getirirken sürekli olarak yer çekimine karşı yukarı doğru bir pompalama savaşı verirler. Bu zorlu yolculukta kanın aşağıya doğru geri kaymasını engellemek için toplardamarların içinde tek yönlü açılıp kapanan incecik kapakçıklar bulunur. Damar duvarının sağlamlığı, bu kapakçıkların birbirine tam temas ederek sızdırmazlık sağlaması açısından hayati öneme sahiptir. Kadınlarda bu damar duvarı ve kapakçık yapısı, sadece genetik kodlarla değil aynı zamanda bedenin üreme döngülerini yöneten hormonların sürekli değişen ritmiyle de doğrudan etkileşim halindedir. Erkek bedenine kıyasla kadınların yaşam döngüsü; ergenlik, aylık menstrüel süreçler, hamilelik ve menopoz gibi çok keskin hormonal virajlara sahiptir. Bu biyolojik farklılıklar, kadınların damar sistemini basınca ve genişlemeye karşı çok daha savunmasız bir duruma getirir. Varisin kadınlarda bu denli sık görülmesinin anahtarı, işte bu biyolojik, hormonal ve mekanik etkenlerin yaşam boyu süren ortaklığında gizlidir.
Genetik Mirasımız Varis Gelişiminde Neden Bu Kadar Etkilidir?
Varis hastalığının ortaya çıkışında değiştirilmesi mümkün olmayan en temel zemin genetik yatkınlıktır. Aile ağacınız, damarlarınızın gelecekteki dayanıklılığı hakkında çok önemli ipuçları taşır. Vücudumuzdaki damarların duvar yapısını oluşturan, onlara esneklik ve aynı zamanda direnç kazandıran kollajen ve elastin adı verilen yapısal proteinler vardır. Genetik olarak bu proteinlerin üretimi zayıf kodlanmışsa, damar duvarı da doğuştan daha ince ve esnemeye daha müsait bir yapıda olur. Ailesinde, özellikle birinci derece yakınlarında varis öyküsü olan bireylerde bu hastalığın ortaya çıkma eğilimi oldukça yüksektir.
Anne veya babasında varis bulunan bir kişinin bu hastalıkla karşılaşma ihtimali ciddi oranda artış gösterir; hatta her iki ebeveyninde de varis varsa bu oran çok daha yüksek seviyelere tırmanır. Doğuştan gelen bu zayıf damar altyapısı, günlük hayatın getirdiği ayakta uzun süre kalma, kilo alma veya hareketsiz yaşam gibi dış faktörlerle birleştiğinde damarların genişlemesi hızlanır. Damar bir kez genişleyip çapı büyüdüğünde, içerideki tek yönlü koruyucu kapakçıklar birbirinden uzaklaşır ve görevlerini yapamaz hale gelir. Kapanamayan kapakçıklardan aşağıya doğru sızan kan, bacaklarda basınç yaratarak damarların cilt yüzeyinde kıvrımlı, belirgin ve hastalıklı bir form almasına yol açar.
Bu hastalığın gelişimine zemin hazırlayan temel risk faktörleri şunlardır:
- Genetik yatkınlık
- İleri yaş
- Obezite
- Hareketsiz yaşam
- Gebelik süreci
- Uzun süre ayakta kalınan meslekler
Kadınlık Hormonları Varis Oluşumunu Neden Hızlandırır?
Kadınları varis açısından erkeklere göre daha kırılgan yapan en büyük etken, östrojen ve progesteron adı verilen kadınlık hormonlarıdır. Bu hormonlar kadın üreme sağlığı, kemik yapısı ve genel bedensel fonksiyonlar için vazgeçilmezdir; ancak damar sağlığı üzerinde oldukça gevşetici ve esnetici bir rolleri vardır. Vücuttaki damar duvarlarında bu hormonları algılayan ve onlara yanıt veren özel alıcılar (reseptörler) bulunur ve kadınların toplardamarlarında bu alıcıların sayısı oldukça fazladır.
Özellikle progesteron hormonu, toplardamarın duvarında yer alan ve damara formunu veren düz kas hücrelerinin kasılmasını baskılar. Damarı bir arada tutan bu kaslar gevşediğinde, damar duvarı tonusunu kaybeder ve genişlemeye başlar. Östrojen hormonu ise damar duvarındaki bağ dokusunun yapısını değiştirerek, damarın daha kolay esnemesine yol açar. Ergenlik dönemiyle başlayan ve her ay tekrarlayan bu hormonal dalgalanmalar, damar duvarının esnekliğini sürekli olarak test eder. Buna ek olarak dışarıdan alınan bazı hormon içerikli ilaçlar veya menopoz döneminde başvurulan destek tedavileri de damar sistemindeki bu gevşemeyi artırarak dolaşım dinamiklerini olumsuz yönde etkileyebilir.
Hamilelik Dönemi Varis Görülme Sıklığını Neden Artırır?
Hamilelik, kadın bedeninin anatomik ve fizyolojik olarak en büyük değişimleri yaşadığı, dolaşım sisteminin kapasitesinin sınırlarına kadar zorlandığı bir dönemdir. Birçok kadın, bacaklarındaki varis görünümüyle veya ağrılarla ilk kez bu süreçte tanışır. Bu durumun arkasında yatan birden fazla sebep vardır. İlk olarak büyüyen bebeğin ihtiyaçlarını karşılamak adına anne adayının vücudundaki toplam kan hacminde çok ciddi bir artış yaşanır. Damarların içinden geçen sıvı miktarının bu denli artması, damar duvarlarına içeriden yapılan basıncın da yükselmesi anlamına gelir.
Bununla eş zamanlı olarak gebeliğin sağlıklı bir şekilde devam edebilmesi için progesteron hormonu seviyeleri zirveye ulaşır. Daha önce bahsettiğimiz gibi, yüksek progesteron damar duvarlarını maksimum seviyede gevşetir. Karın içi ve leğen kemiği bölgesindeki damarların kan taşıma kapasitesi bu dönemde devasa boyutlara ulaşır. İşin fiziksel baskı tarafında ise, aylar geçtikçe büyüyen rahim, karnın arka tarafında yer alan ve bacaklardan kalbe dönen kanı taşıyan ana toplardamarların üzerine dışarıdan ciddi bir ağırlık yapar. Üzerine basılan bir su hortumunda suyun geriye doğru şişmesi gibi, ana damara yapılan bu baskı, bacaklardan yukarı çıkmaya çalışan kanın önünde bir set oluşturur. Bacaklarda göllenen kan, artan damar içi basınçla birleşince varislerin ortaya çıkması kaçınılmaz bir hale gelebilir.
Modern Yaşam Tarzı ve Obezite Varis Riskini Neden Büyütür?
Genetik ve hormonal etkenlerin yanı sıra günümüzün modern yaşam tarzı alışkanlıkları da dolaşım sağlığımızı derinden etkiler. Fazla kilolar ve obezite, damar sistemi üzerindeki en büyük mekanik yüklerden biridir. Beden kitle indeksinin yüksek olması, özellikle karın bölgesinde toplanan yağ dokusunun karın içi basıncını sürekli yüksek tutmasına neden olur. Bacaklardan yukarı doğru yer çekimine karşı çıkmaya çalışan kan, karın seviyesinde bu yüksek basınç bariyeriyle karşılaşır ve geriye doğru itilir. Bu kronik direnç, bacak damarlarının zamanla pes etmesine ve varisleşmesine zemin hazırlar.
Bir diğer önemli etken ise kas pompasının yeterince kullanılamamasıdır. İnsan vücudunda bacaklardaki kanı yukarı pompalayan asıl motor, baldır kaslarıdır. Biz yürüdükçe bu kaslar kasılıp gevşer ve içlerinden geçen damarları adeta sağarak kanı kalbe doğru iter. Ancak masa başında geçen uzun çalışma saatleri, hareketsiz yaşam veya kadınların sıkça tercih ettiği yüksek topuklu ayakkabılar bu pompanın çalışmasını engeller. Yüksek topuklu ayakkabı giyildiğinde ayak bileğinin açısı sabitlenir ve baldır kasları yeterince kasılıp gevşeyemez. Pompa devreden çıktığında ise kan, yer çekiminin insafına kalarak aşağıda göllenmeye başlar.
Damar sağlığını olumsuz etkileyen günlük yaşam alışkanlıkları şunlardır:
- Uzun saatler boyunca hareketsiz oturmak
- Düzenli olarak yüksek topuklu ayakkabı kullanmak
- Dar ve beli sıkan kıyafetler tercih etmek
- Yetersiz su tüketimi
- Düzenli egzersizden uzak kalmak
Kadınlarda Gizli Tehlike Olan İç Varis Nedir?
Varis denilince akla genellikle bacaklarda beliren, dışarıdan kolayca fark edilebilen kıvrımlı ve mavi-mor damarlar gelir. Ancak kadın vücudunda, gözle görülmeyen derinlerde gelişen ve hastaların hayat kalitesini sessizce düşüren başka bir varis türü daha vardır. Tıp dilinde Pelvik Konjesyon Sendromu, halk arasında ise “iç varis” olarak bilinen bu durum yumurtalıkları besleyen damarların ve rahmin etrafındaki geniş damar ağının deforme olarak varisleşmesidir. Genellikle üreme çağındaki kadınları etkileyen bu rahatsızlık, karın içindeki kapakçık sisteminin iflas etmesi sonucu kanın leğen kemiği (pelvis) bölgesinde sürekli olarak göllenmesi durumudur.
İç varis, tanısı oldukça zor konulan ve sıklıkla başka hastalıklarla karıştırılan sinsi bir problemdir. Hastalar aylar, hatta yıllar boyunca geçmeyen karın ve kasık ağrıları nedeniyle farklı branşlardaki hekimlere başvurabilirler. Yapılan rutin tetkiklerde genellikle belirgin bir sorun bulunamadığı için, hastanın yaşadığı inatçı ağrıların stres kaynaklı veya psikolojik olduğu düşünülebilir. Bu belirsizlik süreci, hastanın sadece fiziksel olarak ağrı çekmesine değil aynı zamanda psikolojik olarak da yıpranmasına, anlaşılamadığını hissederek umutsuzluğa kapılmasına yol açabilir.
İç Varis Hastalığının Belirtileri Nelerdir ve Varis Neden Gözden Kaçar?
İç varis hastalığı, günlük hayatı kısıtlayan çok karakteristik ağrılarla kendini belli eder. En temel şikayet, altı aydan daha uzun süredir devam eden, sızlayıcı ve künt karakterli alt karın ve kasık ağrısıdır. Bu ağrı sabahları yataktan kalkıldığında hafiftir; ancak gün ilerledikçe, ayakta durdukça veya uzun süre oturarak çalışıldıkça yer çekiminin etkisiyle pelvik bölgede kanın göllenmesi sonucu giderek şiddetlenir. Akşam saatlerinde hasta sırt üstü uzanıp dinlendiğinde damarlardaki göllenme azalacağı için ağrıda bir hafifleme hissedilir.
Bu hastalığa sahip kadınların yaşadığı en tipik sorunlardan bazıları şunlardır:
- Kronik alt karın ağrısı
- Sancılı adet dönemleri
- Cinsel birliktelik sırasında veya sonrasında ağrı
- Genital bölgede baskı hissi
- Vajina ve vulva çevresinde şişlikler
- Uyluk arkasına yayılan bacak ağrıları
Bu hastalığın rutin muayenelerde gözden kaçmasının en büyük nedeni, hastanın jinekolojik veya standart ultrason muayenesi sırasında sırt üstü yatıyor olmasıdır. İnsan yattığı zaman yer çekiminin etkisi ortadan kalkar, karın içindeki basınç düşer ve genişlemiş olan iç varisler sönerek adeta görünmez hale gelir. Bu yüzden hasta ayağa kalktığında şiddetli ağrılar yaşarken, muayene masasında yatarken damarlar normalmiş gibi görünebilir.
İç Varis ve Bacak Varisleri Neden Görüntüleme Yöntemleriyle Teşhis Edilmelidir?
Varis hastalıklarında doğru ve kalıcı bir tedavinin en önemli adımı, sorunun kaynağını kusursuz bir şekilde tespit etmektir. Bacağınızda görünen bir varisin asıl kaynağı kasık bölgenizdeki bir kapakçık olabileceği gibi, karnınızın derinliklerindeki bir iç varis de olabilir. Bu nedenle gözle muayene hiçbir zaman yeterli değildir. Renkli Doppler Ultrasonografi, damar hastalıklarının teşhisinde en sık başvurulan ve radyoloji uzmanları tarafından detaylıca uygulanan bir yöntemdir. Bu inceleme sırasında damarların çapı ölçülür ve dinamik manevralarla kanın geriye kaçıp kaçmadığı haritalandırılır. İç varis şüphesi olan durumlarda yumurtalık toplardamarlarının çapının genişlemiş olması ve rahim çevresinde kıvrımlı damar yumaklarının tespit edilmesi teşhis açısından çok değerlidir.
Daha karmaşık iç varis vakalarında, karın içindeki diğer anatomik yapıların damarlara baskı yapıp yapmadığını anlamak için Bilgisayarlı Tomografi veya Manyetik Rezonans (MR) Venografi gibi ileri görüntüleme tekniklerinden faydalanılır. Ancak iç varisin kesin teşhisi ve tedavinin planlanması için altın standart yöntem doğrudan damarın içine girilerek yapılan anjiyografi işlemi, yani kateter venografisidir. Bu sayede kanın akış yönü ve göllenme alanları anlık ve hareketli olarak görüntülenir.
İç Varis Tedavisinde Embolizasyon Yöntemi Neden Önemlidir?
Geçmiş yıllarda iç varis sorunu yaşayan kadınlara genellikle ağrı kesiciler verilir veya hastalık çok ilerlediğinde rahmin ve yumurtalıkların açık ameliyatla alınması gibi oldukça radikal kararlar alınırdı. Oysa günümüzde modern tıp, bu hastalığın tedavisinde vücutta kalıcı hasar bırakmayan, organ kaybına yol açmayan ameliyatsız tedavi seçenekleri sunmaktadır. Bu alanda en çok tercih edilen yöntem Ovaryen Ven Embolizasyonu işlemidir.
Bu yöntem genel anesteziye ihtiyaç duyulmadan, steril bir anjiyografi odasında uygulanır. Sadece giriş yapılacak alan lokal anesteziyle uyuşturulur ve ultrason eşliğinde iğne deliği kadar küçük bir noktadan damar sistemine girilir. Çok ince ve esnek borucuklar yardımıyla karın içindeki hastalıklı ve kaçak yapan yumurtalık damarlarına ulaşılır. Hedef noktaya gelindiğinde, tıbbi sarmallar (koiller), özel doku yapıştırıcıları veya köpük şekline getirilmiş ajanlar kullanılarak bu bozuk damar içeriden tamamen kapatılır. Vücut, kapatılan bu arızalı damarı devreden çıkararak kan akışını çevredeki diğer sağlıklı damarlara yönlendirir. İşlem sonrası hastalar aynı gün içinde yürüyerek taburcu edilebilir ve uzun dönemde kronik ağrılarında büyük oranda iyileşme sağlanır. Üstelik bu işlemin, kadınların hormon düzeni veya gelecekteki gebelik planları üzerinde olumsuz bir etkisi bulunmamaktadır.
Bacak Varislerinde Termal Yöntemler Neden Tercih Edilir?
Bacaklardaki kalın ve belirgin varislerin tedavisinde de eskiden uygulanan, damarın boydan boya kesilerek dışarı çekildiği açık ameliyatlar büyük ölçüde terk edilmiştir. Bu klasik ameliyatların yerini, damarın içeriden ısıtılarak kendi üzerine büzüştürüldüğü Endovenöz Termal Ablasyon yöntemleri almıştır. Lazer ve Radyofrekans dalgalarının kullanıldığı bu teknikler, günümüzde dünya genelinde en çok güvenilen ve uygulanan seçeneklerdir.
İşlem sırasında ultrason ekranından damarın içi görüntülenir ve sorunlu damarın içine lazer veya radyofrekans enerjisi veren ince bir kateter yerleştirilir. Cihaz çalıştırıldığında kontrollü bir ısı verilir ve damarın iç çeperi ısınarak birbirine yapışır, damar kalıcı olarak kapanır. Vücudun bağışıklık sistemi zamanla bu kapanmış işlevsiz damarı emerek yok eder. Bu işlemlerin en konforlu tarafı, damar çevresine koruyucu bir sıvı kalkanı oluşturan özel bir lokal anestezi (tümesan anestezi) tekniğinin kullanılmasıdır. Bu sıvı hem hastanın ağrı hissetmesini engeller hem de yüksek ısının çevre dokulara, kaslara veya sinirlere zarar vermesinin önüne geçer.
Varis Tedavisinde Yapıştırıcı ve Köpük Yöntemleri Neden Avantajlıdır?
Termal yöntemlerin yanı sıra tıp teknolojisindeki gelişmeler sayesinde ısı enerjisi dahi kullanılmayan çok daha pratik yöntemler de geliştirilmiştir. Biyolojik yapıştırıcı (Siyanoakrilat) uygulaması bunlardan biridir. Bu yöntemde damarın içine yüksek ısı vermek yerine, tıbbi ve vücutla uyumlu bir yapıştırıcı damla damla sıkılır. Dışarıdan yapılan hafif bir baskı ile damar duvarları saniyeler içinde birbirine yapışarak iptal olur. Isı kullanılmadığı için çevre dokuları uyuşturmaya gerek kalmaz ve işlem sonrası iyileşme süreci oldukça rahattır.
Daha yüzeyel, orta boylu varisler veya ciltteki incecik kılcal damar çatlamaları içinse Köpük Skleroterapisi altın standarttır. Damar kurutucu özel bir ilaç, hava ile karıştırılarak köpük formuna getirilir. Bu köpük sıvıdan daha yoğun olduğu için damar duvarlarına çok iyi tutunur ve damarın büzüşerek kapanmasını sağlar. Estetik kaygıların ön planda olduğu tedavilerde, ince iğnelerle uygulanan bu yöntem oldukça tatmin edici sonuçlar verir.
Günümüzde sıklıkla tercih edilen ameliyatsız varis tedavileri şunlardır:
- Endovenöz lazer ablasyon
- Radyofrekans ablasyon
- Biyolojik yapıştırıcı uygulamaları
- Köpük skleroterapisi
- Mikro iğne tedavileri
Varis Tedavisinde Neden Girişimsel Radyoloji Yaklaşımı Öne Çıkar?
Kadınlarda varis hastalığı; genetik faktörlerin, gebelik süreçlerinin, karmaşık hormonal döngülerin ve anatomik özelliklerin birbiriyle iç içe geçtiği oldukça kapsamlı bir sağlık sorunudur. Hem bacaklarda dışarıdan görünen varislerin hem de karın içinde sessizce ilerleyen iç varislerin aynı anda değerlendirilmesi ve bir bütün olarak tedavi edilmesi gerekir. Varislerin sadece yüzeydeki kısımlarını tedavi edip, asıl kaçağı yaratan derinlerdeki sorunu göz ardı etmek, hastalığın kısa süre içinde tekrar etmesine neden olur.
İşte bu noktada hastalıkların teşhisini yüksek teknolojili görüntüleme cihazlarıyla (ultrason, anjiyografi) koyan ve aynı anda bu görüntüleme rehberliğinde damar içine iğne deliğinden müdahale edebilen girişimsel radyoloji yaklaşımı büyük bir avantaj sunar. Bu sayede damar haritası kusursuz bir şekilde çıkarılır, sorunlu bölge nokta atışı tespit edilir ve hastaya genel anestezi verilmeden, vücudunda kesi veya dikiş olmadan tedavisi gerçekleştirilir. Hastalar haftalarca süren zorlu iyileşme dönemleri yaşamak yerine, aynı gün ayağa kalkarak günlük hayatlarına dönebilirler. Bu modern ve hasta dostu yaklaşımlar, kadınların uzun yıllar boyunca sessizce çektikleri fiziksel ağrıları ve psikolojik yükleri hafifletmekte, yaşam kalitelerini hızlı ve güvenli bir şekilde artırmaktadır.
Sıkça sorulan sorular
Dr. Ali Yurtlak, 1996 yılında Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun olmuş ve radyoloji uzmanlık eğitimini İstanbul Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde tamamlamıştır. Girişimsel Radyoloji alanında 20 yılı aşkın deneyime sahip olan Dr. Yurtlak, minimal invaziv ve anjiyografik tedavilerde uzmanlaşmıştır.
Kariyeri boyunca 5000’den fazla hastaya başarılı tedavi uygulamış, 3500’ü aşkın girişimsel işlem gerçekleştirmiştir. Günümüzde BHT CLINIC İstanbul Tema Hastanesi’nde aktif olarak görev yapan Dr. Yurtlak, damar ve organ hastalıklarında tanısal ve tedavi amaçlı girişimsel radyolojik yöntemlerle hastalarına modern, güvenli ve etkili çözümler sunmaktadır.
